View Colofon
Original text "Diário de uma Portuguesa em Angola" written in PT by Patrícia Patriarca,
Other translations
Proofread

Marta Pustuła

Published in edition #2 2019-2023

Diário de uma portuguesa em Angola

Translated from PT to PL by Gabriel Borowski
Written in PT by Patrícia Patriarca

Prolog


Całymi latami bombardowano mnie opowieściami o Angoli. Popadającymi ze skrajności w skrajność doniesieniami o ludziach zakochujących się w tym kraju od pierwszego wejrzenia i czujących się tam jak w domu oraz o tych, którzy tego miejsca nie znoszą i nie są w stanie się w nim odnaleźć. Niezwykłymi historiami, zupełnie jak z kart książek, ponieważ jakaś cząstka mnie nie wierzyła, że mogły się wydarzyć naprawdę. Zawsze sądziłam, że w tych opowieściach jest spora doza przesady. Jak wiadomo, każdy lubi nieco podkoloryzować – a w tym przypadku raczej dodać całą paletę.

Długo nie mogłam się zdecydować, by poznać ten tajemniczy kraj. Niekiedy myślałam sobie, że muszę się tam koniecznie wybrać, mieć w paszporcie pieczątkę świadczącą o tym, jaka jestem odważna. Innym razem lękliwa część mnie nie pozwalała mi wyruszyć, a ja godziłam się z tym, że moja noga tam nigdy nie postanie.

Tymczasem, gdy nadarzyła się okazja, nie oglądałam się za siebie. Wyrobiłam nowy paszport, zaszczepiłam się, na co trzeba, starając się przy tym nie przerazić, ile chorób mogę tam złapać, wystąpiłam o wizę, pożegnałam się z kotem, moim najlepszym przyjacielem, spakowałam walizkę i oto byłam już gotowa, by odkrywać ów nieznany ląd, a być może także oddać mu serce.


Część pierwsza

Luanda

Dzień 1


Obudziłam się wcześnie rano i czułam się jak poszukiwaczka przygód, bohaterka amerykańskiego filmu o śmiałkach ruszających na wyprawę do dziwnych i odległych krajów, którzy mają chęć poznania odmiennych kultur i ludów – chociaż w moim przypadku mowa o dawnej kolonii portugalskiej. Byłam podniecona wyjazdem i w nocy niemalże nie zmrużyłam oka z obawy, że zaśpię na samolot.

Przyznaję, że uwielbiam lotniska. Cała ta krzątanina, ludzie biegający z miejsca na miejsce w poszukiwaniu stanowiska odprawy; ekrany z nazwami tych wszystkich miast, do których tak bardzo chciałabym się kiedyś wybrać; pożegnania długie i pełne wzruszenia, a także speszone i pospieszne, żeby nikt nie zauważył, że zaraz poleją się łzy, te w mocnych objęciach zwiastujących przyszłą tęsknotę oraz te krótkie i roześmiane, będące zapowiedzią długo wyczekiwanego urlopu.

Ośmiogodzinna podróż minęła mi spokojnie. Założyłam słuchawki i próbowałam obejrzeć jakiś film, ale nie mogłam się na żadnym skupić, bo co chwila wyobrażałam sobie, co zastanę po przylocie. Czy ludzie dostrzegą, z jakim podnieceniem będę poznawała ich kraj? Czy będą przyjaźnie nastawieni? Czy od razu się tam odnajdę? Korowód pytań przechodził mi przez głowę. Głęboko wzdychałam i pozwalałam, żeby otuliły mnie pozytywne wibracje.

Gdy dotarłam do Luandy, nieznane mi dotąd upał i wilgoć spadły na mnie jak ciężka pierzyna, a jednocześnie otuliły, dając mi wrażenie bezpieczeństwa i sprawiając, że poczułam się swobodnie. Jak zawsze, gdy doświadczam czegoś po raz pierwszy, starałam się chłonąć wszystko powoli, żeby nic mi nie umknęło.

Obserwowałam, jak procesja bagaży przesuwa się po taśmociągu, i wyłamując nerwowo palce, modliłam się, żeby się nie okazało, że to akurat moja walizka zaginęła. Kiedy już miałam ją w rękach, starałam się rozsiąść w oczekiwaniu na zamówiony wcześniej transport. Po godzinie na twardej i niewygodnej ławce zajęłam się obserwacją tego, co działo się wokół mnie. Gapiłam się jak ślepiec, który dopiero co przejrzał na oczy, ponieważ pobyt w miejscu nieprzypominającym żadnego znanego mi portu lotniczego to wyjątkowe doświadczenie. W końcu zjawił się mój kierowca.

W takiej sytuacji najczęstsza wymówka to korek na drodze. Nikt jednak nie ośmieli się jej tutaj podważać, bo gdy tylko włączyliśmy się do ruchu, okazało się, że korek to zjawisko wszechobecne. Zdawałam sobie sprawę z tego, co mnie czeka, ale nikt nie powiedział mi, że w stolicy nie ma dróg. W końcu to stolica, prawda? Zamiast tego są dziury tak wielkie, że zmieściłby się w nich cały człowiek, które po kilkudniowych deszczach jeszcze się pogłębiły. Nie wspominając o braku oświetlenia. Są, co prawda, lampy i sygnalizatory mające zawiadować ruchem, ale nie ma prądu… Nigdzie, ani na ulicach, ani wewnątrz domów. Po godzinie omijania (zarówno dziur, jak i masy ludzi idących jezdnią, jakby to był chodnik) oraz mijania zniszczonych magazynów i domów (w porządku, przyznaję, że określnie „dom” jest na wyrost, ale nie wiem, jak inaczej nazwać cztery ściany z dziwnego budulca, blaszany dach i pustkę zamiast drzwi i okien) dotarłam na miejsce.

Muszę powiedzieć, że na widok większości mijanych budynków obawiałam się przekonać, gdzie przyjdzie mi spędzić najbliższy miesiąc. Musiałam się jednak urodzić pod szczęśliwą gwiazdą, bo okazało się, że moja kwatera przypomina raczej willę i ma dwie rzeczy będące dla mnie absolutną koniecznością: łazienkę z bieżącą wodą i klimatyzację. Życie jest piękne. Ruszyłam więc pod prysznic, żeby spłukać z siebie skutki lejącego się z nieba żaru, a potem do łóżka, żeby pozwolić kościom i stawom wykręconym podczas podróży powrócić na miejsce. Poczułam się jak nowo narodzona.

W chwili, gdy piszę te słowa, nie mogę wziąć głębokiego wdechu ze względu na nieznośny upał oraz unoszący się w wilgotnym powietrzu zapach jodu. Komary tańczą wokół każdego napotkanego źródła światła, a ja mam nadzieję, że tam zostaną i dadzą mi spokój. Nigdy nie przejmowałam się tymi owadami, ale nasłuchawszy się o chorobach, jakie można złapać w tym tropikalnym kraju, przyznaję, że się ich obawiam.

Mimo wszystko… Myślę, że mi się tutaj spodoba.


Dzień 2


Spałam jak dziecko. Po długim locie oraz godzinie spędzonej w samochodzie w nieznośnym upale dziękowałam z całego serca losowi za klimatyzację w sypialni. Wielkie małe luksusy. Dzielę pokój z dziewczynką imieniem ngela, krewną właścicielki domu, która ją wychowuje, i moją towarzyszką podróży i przygód. Sypialnia jest różowa (pasuje mi jak ulał, w końcu księżniczka ze mnie), są w nim dwa łóżka, biurko i telewizor z płaskim ekranem, który nie działa, ale jest z niego świetna ozdoba.

Ruszam do łazienki zaopatrzona w szczoteczkę do zębów i butelkę wody, żeby zająć się poranną toaletą. Uważam, że używanie butelkowanej wody do mycia zębów to marnotrawstwo, ale nie odważę się sprzeciwić zaleceniom lekarki. Gdy tylko się przekonuję, jakiej barwy jest płyn wydobywający z kranu, przestaję uważać to za przesadę. Po prostu nie chcę się pochorować w kraju, gdzie służba zdrowia pozostawia wiele do życzenia, a do tego kosztuje majątek.

Zasiadam do śniadania w niczym nieustępującego temu, jakie zazwyczaj jadam w Portugalii. Nie mogę się obejść bez kawy z mlekiem i świeżej bułeczki, dziś przyniesionej przez małą ngelę. Jestem gotowa do mojego pierwszego spotkania ze stolicą za dnia.

Wszystko, co widzę podczas spaceru, jest dla mnie nowe, a nieustannie dzieje się tyle, że niekiedy czuję zawrót głowy od rozglądania się na wszystkie strony, żeby nic mi nie umknęło. To dziwna nowość, tak odmienna od tego, do czego jestem przyzwyczajona, a jednocześnie bez reszty urzekająca. Wynajęty przez nas kierowca to syn kobiety zapewniającej nam nocleg i wyżywienie oraz podejmującej mnie po królewsku. Po jakimś czasie nasz czarny dżip z przyciemnionymi szybami zatrzymuje się na brzegu strumienia, gdzie wśród niezliczonych samochodów z otwartymi drzwiami kręci się tłumek chłopców. Ten obok mnie jest bez koszulki, w doszczętnie podziurawionych spodenkach i za małych o dwa numery japonkach. Trzyma pełne wody wiadro i ku mojemu zdumieniu wylewa je do wnętrza auta. Cieszę się, że mamy przyciemniane szyby, ponieważ dzięki nim nie może dostrzec wyrazu niedowierzania na mojej twarzy. Pytam, co robi, i dowiaduję się, że to tutejszy sposób na mycie samochodu. Tylko tak da się z niego wypłukać cały pył, który nieustannie unosi się w powietrzu, a ponieważ jest gorąco, tapicerki wysychają w mgnieniu oka. Nadal wydaje mi się to dziwne, ale kimże jestem, by oceniać.

Umawiamy się na godzinę mycia dżipa i ruszamy w kierunku Luandy. Gdy docieramy do miasta, wciąż mam nadzieję ujrzeć wszystko, czego można się spodziewać po stolicy, ale okazuje się, że to jak czekać, aż piekło zamarznie. Ulice to bezład pozbawiony wyznaczonych pasów, a piesi przechodzą, kiedy i gdzie najdzie ich ochota – brak zresztą przejść, a zamiast chodników jest tylko czerwona ziemia i śmieci. Mnóstwo, mnóstwo śmieci, gdziekolwiek spojrzeć.

Przez cały dzień wsiadamy i wysiadamy z samochodu, doświadczając na przemian upału nie do zniesienia na ulicy i nordyckiego chłodu wewnątrz auta, wychodzimy i wchodzimy do Belas Shopping (najmodniejszych centrów handlowych w okolicy), gdzie czuję się prawie jak w Portugalii, a także – wisienka na torcie – odwiedzamy angolski odpowiednik największej portugalskiej sieci sklepów spożywczych Pingo Doce. Szeregi otwartych kas, a przed każdą z nich kolejka na paręnaście osób. Nieprzeliczone rzesze personelu, a mimo to wraz z czterema innymi osobami czekam przy stoisku z wędlinami dobre dwadzieścia minut, podczas gdy sześciu „bardzo zajętych” pracowników zamiast obsługiwać klientów gawędzi sobie w najlepsze lub przechadza się za ladą. Byle nie zajmować się nami. Typowe.

Aby zakończyć dzień i poczuć się bardziej angolsko, nie ma nic lepszego niż tutejszy posiłek: grillowany tarpon z gotowanym platanem. Krótko mówiąc: niebo w gębie. Ulżyło mi trochę, że nie umrę z głodu, o ile nadal będę przymykała oko na podstawowe standardy higieny, i przyjęłam starą maksymę mówiącą, że czego oczy nie widzą, tego sercu nie żal. W tym przypadku: czego oczy nie widzą, to nie wywróci ci żołądka na lewą stronę.

Zaskakuje sama siebie naturalnością i swobodą, z jaką przyjmuję zastaną w tym kraju rzeczywistość.


Dzień 3


Wczoraj w nocy rozpętała się burza. Dla mnie było to piękne widowisko w wykonaniu matki natury: na ciemnym niebie co chwila przebiegały błyskawice. Po raz pierwszy widziałam jakiekolwiek nocne oświetlenie w tym kraju. Z powodu wyładowań elektryczność wysiadła w prawie wszystkich domach z wyjątkiem naszego, bo dzięki wszystkim bogom istniejącym i paru dodatkowym, których mogę sobie wymyślić, mamy prądnicę.

Obudziłam się bardzo wcześnie, bo zresztą nie da się tutaj pospać za długo. Czeka nas tyle wycieczek, tyle miejsc do odwiedzenia, a trzeba jeszcze doliczyć czas stracony w korkach. Podróż, która gdziekolwiek indziej trwałaby kwadrans, nam zajmuje w najlepszym wypadku półtorej godziny. Nie skarżę się, bo widok ciągle się zmienia, nawet jeśli mijamy te same miejsca.

Pierwsi poranni goście napotkani przeze mnie w drodze na śniadanie to karaluchy o monstrualnych – przynajmniej jak dla mnie – rozmiarach przechadzające się po całej podłodze jak w jakimś horrorze. Co ja na to? Zaczynam z przerażenia wrzeszczeć z całych sił i wzywać pomocy? Przeistaczam się w pogromczynię uzbrojoną w groźnie wzniesiony but? Nieee, nic z tego. Na paluszkach, jakbym stąpała przez sam środek pola minowego, ostrożnie, aby przypadkiem któregoś nie rozdeptać, ruszam dalej i pozwolam im zajmować się swoimi sprawami.

More by Gabriel Borowski

Esmeralda, Presja, presja

Esmeralda Świece zamiast lamp. Wiadra zamiast klozetów. Poronienia przypadkowe, legalne i powszechne. W średniowieczu odbywał się właśnie kolejny domowy poród. Dziewczynka na szczęście przyszła na świat żywa, a przy tym okazała się pierwszym niemowlęciem o niebieskich oczach. Po raz pierwszy na powierzchni ziemi i pod błękitnym sklepieniem nieba zrodził się odcień właściwy temu, co na górze, a nie temu, co na dole. Pierwszy cud estetyki. Brązowe i/lub czarne oczy całego królestwa nigdy nie widziały niczego podobnego. Kobieta wyszła na ulicę. W jednej ręce niosła organiczne warzywa, a w dru...
Translated from PT to PL by Gabriel Borowski
Written in PT by Luis Brito

Uma bomba a iluminar a noite do Marão

Zgrubiałe od pracy palce kaleczą mi policzki, kiedy wycieram łzy, które nie przestają płynąć. Jestem przekonana, że morze nie ma granic, i nie wiem, dlaczego wciąż się boję, że w środku jestem już martwa. Czy nie zaznam spokoju nawet wtedy, gdy już wszystko się skończy? Nigdy nie widziałam morza, ale umiem wyznaczać ścieżki. Wody nie da się owinąć wokół palca, płynie, dokąd zechce, jednak ja potrafię nadać jej bieg i wykorzystać jej upór, zanim znowu mi się wymknie, ruszy ku zakamarkom i wypełni ogrom mojej niewiedzy. Nie ogarnęłam jeszcze bezmiaru zdumienia, z jakim podziwia się oceany, nie ...
Translated from PT to PL by Gabriel Borowski
Written in PT by Daniela Costa

Rzeczy niezmienne

Nie było jeszcze we mnie ani odrobiny strachu, więc wyciągałem ręce, żebyś mnie dotknął. Twoja dłoń opadała, w tle muzyczka jak z windy, opadająca dłoń ciepła jak kluchy, żyły jak skręcone w nieustannej ciszy węże, obgryzałeś paznokcie, aż przypominały muszelki, a twoja dłoń opadała, opad, odpad, aż napotkała moją i spletliśmy dżdżownice palców. Biedaczysko. Dawniej nosiłeś mnie na rękach, wystękiwałeś w środku nocy kołysanki, chociaż sam potrzebowałeś się położyć. Wielokrotnie podcierałeś mi pupcię, wtykałeś dżdżownice w kupy, które zostawiały ślad, i ścierałeś siki z ubrań. Dawniej musiałe...
Translated from PT to PL by Gabriel Borowski
Written in PT by Luis Brito

Jutro

Carlota leżała na wznak, przyjemnie otulona miękką pościelą, ze wzrokiem wbitym w niewidzialny punkt na suficie. Próbowała uspokoić oddech przyspieszony złym snem, z którego właśnie się wybudziła. Nie pamiętała już, co tak naprawdę jej się przyśniło, ale zostało jej wspomnienie rozpaczliwego poczucia, które zmusiło ją do powrotu na jawę. Odkąd się przebudziła, starała się na wszelkie sposoby, jakie mogła sobie przypomnieć, spowolnić rytm pracy serca – jak dotąd bezskutecznie. Zrezygnowała, zsunęła z siebie narzutę i wstała z łóżka, czemu towarzyszyło niezadowolone miauknięcie Matiasa, rudego p...
Translated from PT to PL by Gabriel Borowski
Written in PT by Patrícia Patriarca

Tapioka

Pomruk silnika należącej do stowarzyszenia furgonetki obwieścił, że nadeszła pora obiadu. Słońce prażyło tak mocno, że aż nie dało się go zobaczyć. Starzec stał pod figowcem w brudnej, rozchełstanej koszuli, a na ustach, w których trzymał papierosa, malował się ironiczny uśmiech. Przyglądał się, jak Brazylijka – dwie wielkie mokre plamy pod pachami uniformu i równie przepocone plecy – wysiada z pojazdu, bierze siatkę z jedzeniem i idzie do służącej za kuchnię przybudówki, gdzie przeważnie przesiadywał. – Panie João! Panie João! Uśmiech uwydatnił na twarzy wszystkie zmarszczki, z których spły...
Translated from PT to PL by Gabriel Borowski
Written in PT by Daniela Costa
More in PL

Przebłyski

W zbiorze esejów zatytułowanym Zen w sztuce pisania Ray Bradbury notuje, że między dwudziestym czwartym a trzydziestym szóstym rokiem życia w wolnych chwilach spędzał czas na spisywaniu listy rzeczowników. Taka lista mogła wyglądać mniej więcej następująco: JEZIORO. NOC. ŚWIERSZCZE. JAR. STRYCH. PARTER. KLAPA. DZIECKO. TŁUM. NOCNY POCIĄG. SYRENA PRZECIWMGŁOWA. BUCZEK MGŁOWY. SIERP. KARNAWAŁ. KARUZELA. KARZEŁ. GABINET LUSTER. SZKIELET. Ostatnio przydarzyło mi się coś podobnego. Wychowałam się w rodzinie, która zapewniła mi dobrą edukację i nauczyła dobrego obcowania ze światem, ale ostatnio ...
Translated from IT to PL by Mateusz Kłodecki
Written in IT by Sara Micello

PISK

Dwudziesty ósmy listopada 2020 roku, miesiąc po tym, jak upolityczniony Trybunał Konstytucyjny zdelegalizował aborcję w Polsce. Magda Dropek, jedna z organizatorek protestów kobiet w Krakowie, napisała na Facebooku: Przez kilka lat wspierania działań ulicznych jednego byłam pewna: nie potrafię krzyczeć, skandować, jestem zbyt chaotyczna, by sprawnie i logicznie mówić, dlatego dobrze czułam się zawsze w przelewaniu myśli, ale na papier/ekran, pisaniu, komunikacji bez głosu. No i mój głos, nie cierpię swojego głosu. W ostatnich tygodniach krzyczę jak nigdy, z trzewi, ze środka, z przepony, se...
Written in PL by Aleksandra Lipczak

W domu

Wiatrak, ścieżka prowadząca nad rzekę, studnia, konie, krowy i zboże. Popękane wiadra wypełnione krwiście czerwonymi pomidorami, mocno zakręcone słoiki z kiszonymi warzywami na zimę. Wąski nurt Dońca łączy ze sobą pola, przyciąga Rosję do Ukrainy, nie pozwala mapie się rozejść, zupełnie jak mój pradziad Nikolaj, który igłą i nitką zszywa płaszcze. Wiatr w płóciennych śmigłach, dziewczęta z Komsomołu na centralnym placu wsi. Tańczą. Biorą się pod ręce, utrzymują równowagę, odchylając ciała i odpychając się od ziemi dokładnie tak mocno, jak trzeba. Wiatrak jest niemal bezgłośny, od czasu do czas...
Translated from NL to PL by Olga Niziołek
Written in NL by Lisa Weeda

Oczyszczalnia

Stała przy kontenerach budowlanych, rozcierając zmarznięte dłonie. W oddali, ponad rzeką, przeleciały właśnie dwa kormorany. Petra zaczęła nerwowo rozglądać się na boki. Otworzyła wiadomość, którą dostała dzień wcześniej. „Siema, akcja oczyszczalnia jutro o osmej. Zbiorka przy moscie kolo kontenerow. A.”. Zanim wyświetlacz zgasł, zdążyła przeczytać esemesa jeszcze trzy razy. Stara i nowa oczyszczalnia, które dzieliły się ściekami spływającymi z całego miasta, stały obok siebie na wyspie, królując nad rzeką. Pierwsza z nich działała na powierzchni; mapy Google ukazywały walcowate zbiorniki jak...
Translated from CZ to PL by Agata Wróbel
Written in CZ by Anna Háblová

Błądząca płeć. Trylogia

Przed bramą ciotki Nicolety zebrało się sporo ludzi, żeby towarzyszyć wujkowi Titiemu w jego ostatniej drodze. Temu samemu wujkowi Titiemu, który wprawdzie lubił zajrzeć do kieliszka, ale poza tym był człowiekiem uczciwym i wesołym. Wielkie nieszczęście spadło na jego żonę, a przecież byli jeszcze młodzi, niezbadane są wyroki boskie, przecież tak o niego dbała, dzień w dzień przykładała mu na czoło zimne kompresy, chodziła z nim po lekarzach, o proszę, nawet teraz widać, jak wspaniale się z nim obchodzi, wystarczy spojrzeć na trumnę z pięknego drewna, dam głowę, że to jawor, i kazała kobietom ...
Translated from RO to PL by Olga Bartosiewicz-Nikolaev
Written in RO by Cristina Vremes

Jerycho

[…] I […] Folwark, bo tak go nazywali, stał się na szczycie niskiego wzniesienia, górował samotnie nad wyżyną. Był to dwupiętrowy, drewniany budynek gospodarczy zbudowany na planie wydłużonego, wąskiego prostokąta. Jens siedział w korytarzu na piętrze, w bujanym fotelu, i przez wielkie okno obserwował ciągnące się za rzeką pola. Jego małe, czarne oczy poruszały się bezustannie, taksowały spowity ciemnością horyzont, wyczulone na wszelki podejrzany ruch. Eliasz i Natan siedzieli na podłodze przy jego nogach, bawili się pordzewiałymi samochodzikami. Dało się słyszeć tylko odgłosy nocy – ow...
Translated from IT to PL by Mateusz Kłodecki
Written in IT by Fabrizio Allione