View Colofon

Notatki z życia Frances Donnell

Translated from ES to PL by Katarzyna Górska
Written in ES by Adriana Murad Konings

Prolog

W 1945 roku Frances Donnell – pisarka i uznana hodowczyni ptactwa – przyszła na świat w Stanach Zjednoczonych. W 1983 sfałszowała własną śmierć, udając, że umiera na toczeń – chorobę, z którą się borykała od młodości. Kilka miesięcy później okazało się, że to tylko plotka. Po pewnych kontrowersjach, do których jeszcze wrócimy, Frances na wiele dekad pozostała osobą anonimową. Już w wieku XXI, przygnieciona ciężarem choroby, która nie przestawała trawić jej ciała, przybyła do Hiszpanii. Zawsze powtarzała, że opuściła swój kraj, gdy zrobiła się za stara, żeby siadać do pisania. A przecież pisała tylko opowiadania.

To jednak nie była prawda, wcale nie chodziło o jej podeszły wiek, ale o poczucie, że jej nowe dzieła nie dorównałyby poziomem tym pierwszym, zbieranym w różnych antologiach aż do znudzenia. Frances nie była jedną z tych artystek, które na stare lata rozmyślają o przeszłości, określając, z niejakim zażenowaniem, swoje pierwsze teksty jako „młodzieńcze”. Frances nigdy nie napisała dzieł młodzieńczych, tylko Dzieła – Dzieła zebrane Frances Donnell – i nie miała się czego wstydzić. Tworzyła z dumą wykraczającą poza ramy tekstu, a jej głos unosił się znad znaków na papierze, zwracając się bezpośrednio do czytelnika. Zdawała się nienawidzić każdego swojego bohatera i jednocześnie mu współczuć. Jej podejście do pisarstwa było rzadko spotykane wśród literatów – „pisać to wieszczyć i nie mam zamiaru negować tej powinności”, skwituje. Jednak po przybyciu na obcą ziemię i zamieszkaniu w małym domku z granitu, w okolicach Madrytu, zamieniła się w zwykłą staruszkę, którą łatwo wziąć za turystkę.

Pierwsze, co postanowiłam, to zmienić jej imię. Nadać pseudonim. Może Francisca. Trzeba jednak przyznać, że „Frances” fonologicznie jest dużo lepsze, jak delikatne imię, które na długo pozostaje w ustach i pamięci czytelnika zainteresowanego fascynującym życiem autorki. Nie miałam okazji jej o to zapytać, ale wiem, że spodobałby jej się taki pseudonim – pisała, co prawda, prozę, ale była świadoma melodyjności słów. Chciałabym móc powitać ją na lotnisku z tabliczką z jej imieniem, moim notatnikiem z czarnej skóry w ręku i piórem przygotowanym, by uwiecznić wszystkie perełki mądrości, jakie wypłynęłyby z jej pomarszczonych ust. Miałam pecha, gdyż Penguin Random House – wydawnictwo, które miało zaszczyt wydać jej dzieła w języku hiszpańskim – ogłosiło jej przybycie do naszego kraju, kiedy już zdążyła wylądować na lotnisku Barajas.

Donnell urodziła się w katolickiej rodzinie na południu Stanów Zjednoczonych. W młodości podupadła na zdrowiu, a kiedy już nie mogła dłużej wytrzymać, przyjechała do Hiszpanii. Katolickość i zabytki kraju inkwizycji, który stał się jej nowym domem, sprawiały jej prawdziwą przyjemność. Były to miesiące pełne spokoju, pomimo tego, co mogłoby wynikać ze stron poniższej biografii. Okazałe ptactwo, jakie hodowała na swojej farmie w Stanach Zjednoczonych, stało się odległym wspomnieniem. Siedząc na granitowej skale w San Lorenzo de El Escorial, z ciemną sylwetką klasztoru odcinającą się na tle zachodzącego słońca, pisarka zwracała swoje spojrzenie ku szarym gołębiom szukającym okruchów między krokami pielgrzymów.

Przemoc zimy odcisnęła piętno na jej szczupłym ciele, nawet jeśli ona sama nigdy by nie przyznała, że góry to nie najlepsze miejsce na spędzenie ostatnich lat życia. Pewnego słonecznego, choć mroźnego dnia pod koniec zimy w San Lorenzo de El Escorial Donnell odeszła z tego świata. Niewiele osób o tym wie, gdyż stara i pomarszczona popadła w zapomnienie tych, którzy podziwiali ją w czasach, kiedy pisywała do „The New Yorkera”.

Osobiście uważam, że powieść ma dużo większą wartość jako gatunek niż opowiadanie. „Krótka forma literacka”, jak lubią mówić co niektórzy, jest sztucznym tworem, pretensjonalnym i łatwym, który może uskutecznić każdy, kto uczęszcza na te groteskowe kursy pisania. Nie jest to trudniejsze od przepisu kulinarnego. Nie chcę przez to powiedzieć, jako biografka i badaczka Donnell, że jej dzieła są nieistotne lub złe. Nie mam jednak najmniejszych wątpliwości, że gdyby skupiła swoje wysiłki na dłuższych formatach, nie skończyłaby jako nieznana staruszka w granitowej chatce w okolicach Madrytu.

Frances może i wyglądała na starszą panią, ale jeśli chodzi o relacje międzyludzkie, była całkowitym beztalenciem i zaprzeczeniem idealnej babci. I chociaż wolałabym zostać uczennicą jakiegoś uznanego powieściopisarza i to z nim przeprowadzić wywiad, musiałam się zadowolić okazją, jaka mi się nadarzyła. Ktoś mógłby mi zarzucić, że nie jestem właściwą osobą, by spisać jej biografię: historię życia i późniejszego dorobku literackiego Frances Donnell. Jednak zanim podzielę się tym wszystkim, co przeżyłam u jej boku, nie omieszkam wspomnieć, że to, co mam zamiar opowiedzieć, zainteresuje nie tylko wielbicieli pisarki, ale również miłośników dobrej literatury.


1. Zdjęcie Frances

Frances siedzi na czymś, co przypomina schodek z cegły, a jej nogi owinięte są spódnicą od dwuczęściowego kompletu. Sądząc po odcieniach szarości, jest w jakimś kremowym albo pastelowym kolorze. Zdjęcie to zostało niezgrabnie zeskanowane w tym samym archiwum, w którym zetknęłam się z pierwszym opowiadaniem autorki. Nie z pierwszym, które napisała, rzecz jasna, tylko pierwszym, które ja przeczytałam. Tamto wydarzenie było, w pewnym stopniu, zalążkiem tekstu, który czytelnik trzyma teraz w rękach.

Udało mi się zrobić kopię zdjęcia, przekonawszy dyżurującą archiwistkę, że nie mam zamiaru nigdzie go rozpowszechnić i nie naruszam tym samym żadnych praw. Moje pobudki były dziecinne: chciałam powiesić sobie to zdjęcie w pokoju i na nie patrzeć. Darzyłam pisarkę ogromnym podziwem. „I pani również powinna” – zasugerowałam nawet archiwistce, zupełnie nieświadomej, że stała się moją wspólniczką w zbrodni – fotografia Frances okazała się bowiem swoistym lustrem. Nie byłyśmy tą samą osobą – nie wtedy – ale ja utożsamiałam się z Frances do tego stopnia, że przyszły czytelnik książki mógłby potraktować nas jako bratnie dusze, kontynuacje siebie samych.

Frances ma na tym zdjęciu najprawdopodobniej rajstopy z nylonu. Nigdy nie przestała ich nosić, nawet kiedy jej nogi były już tylko chudymi kośćmi powleczonymi popękaną skórą. Na zdjęciu, kiedy jest jeszcze młoda i pozuje przed obiektywem, siedzi jak prawdziwa dama – z nogami nie skrzyżowanymi, tylko złączonymi z boku, jak arystokratki podczas jazdy konnej. Z jej ręki je coś, co przypomina białą kaczkę. W rzeczywistości kaczka wcale nie je, tylko przygląda się – jak się domyślam – ususzonym ziarnom kukurydzy albo nasionom. Niemalże jak na Noli me tangere – ten tytuł to słowa niewdzięcznego Jezusa, jakie skierował do Marii Magdaleny zaraz po swoim zmartwychwstaniu – kaczka również nie dotyka Frances. Pisarka ofiaruje pożywienie, do którego ptak może się zbliżyć tylko na kilka centymetrów i podziwiać spojrzeniem. Wpatruje się więc w dno plastikowego pojemnika, który Frances trzyma w ręku. Możliwe również, choć to tylko nasze domysły, że naczynie jest zwyczajnie puste.

Delikatny zegarek na lewym nadgarstku Frances dodaje jej kobiecości i sprawia, że wygląda jak nauczycielka matematyki albo nawet i bibliotekarka.

Ciemna cegła schodów kontrastuje z lekkością i światłem bijącym od autorki, która zza okularowych szkieł spogląda w bok. Najprawdopodobniej obserwuje resztę swojej ptasiej armii krążącej po gospodarstwie. W lewym górnym rogu zdjęcia widać nawet profil jednego ptaka. Nie sposób określić jego gatunku. Nadaje on fotografii nieidealnej równowagi i podkreśla jej naturalność, spontaniczność.

Duży rozmiar żakietu Frances sugeruje strach przed własną seksualnością. Przed tym, że jej piersi zarysują się pod bawełną i uczynią z niej kobietę – kobietę pożądaną przez innych.
Prawdziwy smutek zdjęcia przebija z prawej jego strony, z której krzyczy do nas para kul będących niezaprzeczalnym dowodem niepełnosprawności pisarki. Ona sama je tam ułożyła jako część swojego attrezzo, część swojego ja. Nie nakazała fotografowi, żeby je usunął z pola widzenia, z ujęcia, które uwieczni ją na papierze. Frances prezentuje nam się na fotografii taką, jaką jest.

More by Katarzyna Górska

Zmiana zdania

Maixa radzi, żebym wymawiała wyraźnie wszystkie sylaby, nie siliła się na londyński akcent, nie zatrzymywała się za długo przy części teoretycznej, sprawdziła przed rozpoczęciem obrony sprzęt komputerowy, była korna, zapisała sobie pytania i sugestie komisji i zaprosiła ich na obiad w restauracji z zamkniętym menu. June uważa, że pomysł z restauracją jest do bani i sugeruje catering na wydziale, cytat Webera, połówkę valium do śniadania i podwózkę do Gasteiz. Przystaję na bibliografię i transport. Ruszamy z Bilbao z moją mamą, kuzynką i chłopakiem, ściśnięci na tylnym siedzeniu, z migocącą la...
Translated from ES to PL by Katarzyna Górska
Written in ES by Aixa De la Cruz Regúlez

Pochwała huraganu

Zawsze sprawiała mi przyjemność przemoc tego, co codzienne: na przykład szklanki tłuczonej w ciemności. Czasem się zastanawiam, czy to wspomnienie naprawdę jest moje. Przeżywam tę scenę na nowo z niepowstrzymaną wręcz radością: przedmiot upada i rozbija się, a potem słychać potworny hałas i chór głosów w środku nocy. Moja matka włącza światło, żeby oświetlić porozrzucane kawałki. Jej otwarta dłoń zawieszona w powietrzu, tuż nade mną. Odgłos wymierzanego policzka, który w niczym nie przypomina dźwięku uderzającego o podłogę szkła, i nagły przebłysk świadomości, że wszystko jest częścią tej same...
Translated from ES to PL by Katarzyna Górska
Written in ES by Alejandro Morellón Mariano

Zawsze mieszkałyśmy w tej wiosce

Zmieniłyśmy skórę. To właśnie mówię sobie przed lustrem z tafli wody oferowanym nam przez kamienny żłób. We wsi nie ma już krów, dlatego to karmidło jest nasze, jak niemal wszystko, co nas otacza. Nasze i nikogo więcej. Spuścizna tych, które bytują i się buntują. Moja córka, z resztkami błota i suchymi liśćmi we włosach, wczepia się w moje ciało jak zwierzątko. Wózka nie używamy już od dawna – na wyboistych drogach jest bezużyteczny – a moje mięśnie dostosowały się do niej, do jej wagi i kształtów, nabierając nowych form, atletycznych, niewyobrażalnych. Nie jestem już szczupłą kobietą. Jestem ...
Translated from ES to PL by Katarzyna Górska
Written in ES by Aixa De la Cruz Regúlez

Ptaki zwiastujące przyszłość

Wygląda na niemożliwe wręcz połączenie sowy, nietoperza, pingwina i szopa pracza; ma niebieską sierść, duże i czerwone oczy, żółty dziób, a zamiast rąk – dwa małe skrzydła ruszające się po uruchomieniu. – Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin, mówi ona. Noa uważa zakup za trafiony, mimo że nieco przekroczył jej budżet. Potrzebowała dziesięciu kieszonkowych, żeby uzbierać pieniądze, ale teraz, widząc jego radość, cieszy się, że zrezygnowała z kina, wesołego miasteczka, a nawet piątkowych kręgli z przyjaciółkami. Daniel trzyma zabawkę, jakby była żywym stworzeniem, starając się wyczytać ...
Translated from ES to PL by Katarzyna Górska
Written in ES by Alejandro Morellón Mariano

Wszystkie zwierzęta polne

Tego ranka, jak zwykle, obudziła się głodna. Kwakanie kaczek przelatujących nad dachem odbiło się echem od ścian sypialni i dziewczynka uniosła się na łóżku. Ptaki przybyły do domu babci z daleka, może nawet z innego kontynentu, machając skrzydłami. Pewnego dnia po prostu przestała chodzić do szkoły i przywieziono ją tutaj, do babci, która mieszkała obok jeziora, kilka kilometrów od najbliższego miasteczka. Nikogo nie obchodziła. Jej rodzice pragnęli prywatności, albo pracowali, tam w mieście, nie wiadomo dokładnie. Nie miała za to wątpliwości co do burczenia w żołądku każdego ranka, ale równi...
Translated from ES to PL by Katarzyna Górska
Written in ES by Adriana Murad Konings
More in PL

W domu

Wiatrak, ścieżka prowadząca nad rzekę, studnia, konie, krowy i zboże. Popękane wiadra wypełnione krwiście czerwonymi pomidorami, mocno zakręcone słoiki z kiszonymi warzywami na zimę. Wąski nurt Dońca łączy ze sobą pola, przyciąga Rosję do Ukrainy, nie pozwala mapie się rozejść, zupełnie jak mój pradziad Nikolaj, który igłą i nitką zszywa płaszcze. Wiatr w płóciennych śmigłach, dziewczęta z Komsomołu na centralnym placu wsi. Tańczą. Biorą się pod ręce, utrzymują równowagę, odchylając ciała i odpychając się od ziemi dokładnie tak mocno, jak trzeba. Wiatrak jest niemal bezgłośny, od czasu do czas...
Translated from NL to PL by Olga Niziołek
Written in NL by Lisa Weeda

Oczyszczalnia

Stała przy kontenerach budowlanych, rozcierając zmarznięte dłonie. W oddali, ponad rzeką, przeleciały właśnie dwa kormorany. Petra zaczęła nerwowo rozglądać się na boki. Otworzyła wiadomość, którą dostała dzień wcześniej. „Siema, akcja oczyszczalnia jutro o osmej. Zbiorka przy moscie kolo kontenerow. A.”. Zanim wyświetlacz zgasł, zdążyła przeczytać esemesa jeszcze trzy razy. Stara i nowa oczyszczalnia, które dzieliły się ściekami spływającymi z całego miasta, stały obok siebie na wyspie, królując nad rzeką. Pierwsza z nich działała na powierzchni; mapy Google ukazywały walcowate zbiorniki jak...
Translated from CZ to PL by Agata Wróbel
Written in CZ by Anna Háblová

Ja nie chcę być psem

Wystukuję na klawiaturze: TERMINACJA ZŁAMANEGO SERCA. To musi się natychmiast skończyć. Znajduję cudze historie, nie chcę historii, chcę rozwiązań, a nie współczucia. Wpisuję: TRANSFORMACJA. Wyszukiwarka informuje, że może być matematyczna albo genetyczna. Wybieram tę drugą, dokonując tym samym pierwszego wyboru. Mam już dość tego ciała, za wiele osób je całowało, być może jest popsute, nierozważnie się z nim obchodziłam, zbyt swobodnie, ono musi zniknąć, zmienić się i udoskonalić. Transformacja genetyczna. Na ekranie pojawia się kuracja sokowa. „Przejdź transformację i stań się nową wersją si...
Translated from NL to PL by Olga Niziołek
Written in NL by Alma Mathijsen

Glosariusz osadzonego

Glosariusz osadzonego zawiera słowa i historie osadzonych z turyńskiego zakładu karnego Lorusso e Cutugno, osadzonych w V sekcji pawilonu C przeznaczonego dla „więźniów chronionych”. Powstał jako owoc dwuletnich warsztatów kreatywnego pisania, które odbywały się w więzieniu. Każdy wie, co oznaczają słowa „dom”, „zima” czy „miłość”, ich znaczenie jest niepodważalne. Jednak w zakładzie karnym podlega ono przemianie, a przemiana owa wynika ze specyfiki miejsca: wewnątrz nie istnieje nic, co poza, słowa stają się prehistoryczne. Jakby skamieniały w przedwiecznej epoce. To właśnie w tych współdzie...
Translated from IT to PL by Mateusz Kłodecki
Written in IT by Sara Micello

Nadejście

Sprawy przybrały dziwny obrót pewnego niedzielnego sierpniowego poranka, kiedy pierwsi przechodnie przemierzający plac Parvis Notre-Dame – pracownicy okolicznych bistr – dostrzegli jakiś bliżej nieokreślony obiekt, coś, co wyglądało jak gigantyczny pocisk ułożony na ziemi z czubkiem skierowanym w stronę katedry i denkiem w stronę prefektury policji. Na pierwszy rzut oka pocisk mierzył około dwudziestu metrów długości i pięciu metrów średnicy. Barmani i kelnerzy podchodzili bliżej z zaciekawieniem, okrążali obiekt, po czym wzruszali ramionami i wracali do swoich restauracji. Tak to wyglądało ko...
Translated from RO to PL by Olga Bartosiewicz-Nikolaev
Written in RO by Alexandru Potcoavă

Błądząca płeć. Trylogia

Przed bramą ciotki Nicolety zebrało się sporo ludzi, żeby towarzyszyć wujkowi Titiemu w jego ostatniej drodze. Temu samemu wujkowi Titiemu, który wprawdzie lubił zajrzeć do kieliszka, ale poza tym był człowiekiem uczciwym i wesołym. Wielkie nieszczęście spadło na jego żonę, a przecież byli jeszcze młodzi, niezbadane są wyroki boskie, przecież tak o niego dbała, dzień w dzień przykładała mu na czoło zimne kompresy, chodziła z nim po lekarzach, o proszę, nawet teraz widać, jak wspaniale się z nim obchodzi, wystarczy spojrzeć na trumnę z pięknego drewna, dam głowę, że to jawor, i kazała kobietom ...
Translated from RO to PL by Olga Bartosiewicz-Nikolaev
Written in RO by Cristina Vremes